-
Zetel Antwerpen
Uitbreidingstraat 66
2600 Berchem
T 03 203 44 00
-
Zetel Kempen
Kleinhoefstraat 6
2440 Geel
T 014 63 95 70
Ondernemingsnummer BE0627 844 475
Onrechtmatige bedingen in overheidsopdrachten: wat mag (niet) in het bestek?
24 maart 2026
1. De juridische grondslag en evolutie
Sinds de invoering van Boek 5 van het Burgerlijk Wetboek (BW) is het verbod op onrechtmatige bedingen expliciet verankerd in het Belgische contractenrecht. Artikel 5.52 BW bepaalt dat elk beding waarover niet onderhandeld kan worden en dat een kennelijk onevenwicht schept tussen de rechten en plichten van partijen, onrechtmatig is en voor niet geschreven wordt gehouden.
Dit principe gold al langer in B2C- en B2B-relaties, maar de toepassing op overheidsopdrachten is relatief nieuw en zorgt voor een belangrijke verschuiving in de praktijk.
Opvallend is dat de wetgever bewust een algemeen vangnet heeft gecreëerd: artikel 5.52 BW kan toch bescherming bieden tegen onrechtmatige bedingen in overheidsopdrachten en de daaruit voortvloeiende contracten.
2. Wanneer is een beding onrechtmatig?
Een beding is onrechtmatig als het een kennelijk onevenwicht schept tussen de rechten en plichten van partijen. Dat betekent dat de rechter niet elk onevenwicht zal sanctioneren, maar enkel wanneer het duidelijk en manifest is.
De beoordeling gebeurt steeds in concreto: alle omstandigheden van het contract worden in rekening gebracht, zoals de aard van de opdracht, de overige contractuele bepalingen en de sectorale gebruiken.
Voorbeelden van onrechtmatige bedingen zijn:
- Eenzijdige wijzigings- of opzeggingsmogelijkheden voor de aanbesteder zonder tegenprestatie.
- Disproportionele boetes of sancties die niet in verhouding staan tot de fout.
- Uitsluiting van wettelijke rechten, zoals het recht op schadevergoeding of betaling van interesten bij laattijdige betaling.
Belangrijk: Bedingen die louter wettelijke of reglementaire bepalingen herhalen (zoals het KB AUR 2017) worden niet als onrechtmatig beschouwd. Het gaat dus vooral om afwijkingen of aanvullingen die het evenwicht verstoren.
3. Toepassing in de praktijk: hoe werkt het?
In de praktijk betekent dit dat opdrachtnemers meer wapens in handen hebben om zich te verzetten tegen onredelijke clausules. Een onrechtmatig beding is van rechtswege nietig: het wordt geacht nooit te hebben bestaan, zonder dat een rechterlijke uitspraak vereist is. Toch is het aangewezen om tijdig bezwaar te maken.
De rechter beperkt zich tot een marginale toetsing: enkel wanneer het evenwicht manifest zoek is, zal een beding als onrechtmatig worden beschouwd. Dit zorgt voor een zekere rechtszekerheid, maar vereist wel dat opdrachtnemers hun huiswerk maken en hun rechten kennen.
4. Recente evoluties en aandachtspunten
De recente wijzigingen in het KB AUR (o.a. het KB van 12 augustus 2024) en de invoering van Boek 5 BW zorgen voor een striktere toetsing van opdrachtdocumenten.
Aanbesteders moeten niet alleen rekening houden met de klassieke afwijkingsregels, maar ook met het proportionaliteitsbeginsel en het verbod op onrechtmatige bedingen. Dit betekent dat zelfs als een beding formeel voldoet aan het KB AUR, het alsnog nietig kan zijn wegens strijd met het proportionaliteitsbeginsel of artikel 5.52 BW.
Voor opdrachtnemers is het dus essentieel om:
- Elk bestek en contract kritisch te analyseren.
- Niet alleen te kijken naar de letter van het bestek, maar ook naar het evenwicht in het geheel van de contractuele relatie.
- Tijdig opmerkingen te formuleren en, indien nodig, juridische bijstand in te roepen.
5. Checklist: 4 signalen van een onrechtmatig beding
- Er is geen mogelijkheid tot onderhandeling over de clausule.
- De clausule legt een kennelijk onevenwicht op tussen rechten en plichten.
- Er worden disproportionele boetes of sancties opgelegd.
- De betalingstermijnen zijn onredelijk lang of onduidelijk.
Meer weten of advies nodig?
Heb je vragen over een specifiek bestek of twijfel je aan een clausule? Neem contact op met het juridisch departement van Embuild Antwerpen. Wil je je verder verdiepen? Bekijk dan zeker onze opleidingen en modelclausules.